สถานการณ์ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพในร้านชำในจังหวัดกรุงเทพมหานคร: กรณีศึกษาของเขตภาษีเจริญและบางขุนเทียน

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาความชุกของยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่ปลอดภัยในร้านชำในเขตภาษีเจริญและเขตบางขุนเทียน กรุงเทพมหานคร และเพื่อประเมินระดับความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพของผู้ประกอบการร้านชำ
วิธีการ: การวิจัยครั้งนี้เป็นการศึกษาเชิงพรรณนาแบบตัดขวางร่วมกับการศึกษาเชิงคุณภาพ การศึกษาเก็บข้อมูลเชิงปริมาณจากร้านชำจำนวน 115 แห่งโดยใช้แบบสำรวจที่มีโครงสร้างและเครื่องมือประเมินมาตรฐาน ได้แก่ Grocery Store–Rational Drug Use (G-RDU) และ Grocery Store–Safety Health Products (G-SHP) การศึกษายังได้สัมภาษณ์เชิงลึกในผู้ประกอบการจำนวน 10 ราย เพื่ออธิบายบริบทของผลการศึกษาเชิงปริมาณให้ชัดเจนยิ่งขึ้น
ผลการศึกษา: จากร้านชำที่สำรวจทั้งหมด 115 แห่ง พบว่ามี 36 แห่ง (ร้อยละ 31.3) ที่จำหน่ายยา โดยในจำนวนนี้มี 25 แห่ง (คิดเป็นร้อยละ 21.7 ของร้านทั้งหมด) ที่จำหน่ายยานอกเหนือจากรายการยาสามัญประจำบ้าน เมื่อจำแนกตามเกณฑ์ความเสี่ยง พบว่าเป็นร้านกลุ่มเสี่ยงต่ำร้อยละ 80.87 กลุ่มเสี่ยงปานกลางร้อยละ 4.35 และกลุ่มเสี่ยงสูงร้อยละ 14.78 ในภาพรวม มีร้านชำจำนวน 48 แห่ง (ร้อยละ 41.7) ที่ผ่านเกณฑ์มาตรฐานคุณภาพ G-RDU หรือ G-SHP คะแนนเฉลี่ยความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพของผู้ประกอบการอยู่ที่ 76.99 ± 15.45 (จากคะแนนเต็ม 115) โดยมีผู้ประกอบการร้อยละ 46.1 ที่มีคะแนนตั้งแต่ 90 ขึ้นไป เมื่อพิจารณารายด้าน พบว่าคะแนนสูงสุดอยู่ในด้าน “ความเข้าใจ” และต่ำสุดในด้าน “การบอกต่อข้อมูล” ทั้งนี้ ผู้ประกอบการในกลุ่มร้านเสี่ยงสูงมีคะแนนความรอบรู้ต่ำกว่ากลุ่มร้านเสี่ยงต่ำอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ผลการศึกษาเชิงคุณภาพเผยให้เห็นว่า ผู้ประกอบการยังไม่มั่นใจในการจำแนกประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพตามกฎหมาย มีพฤติกรรมจำหน่ายสินค้าตามความต้องการของลูกค้าเป็นหลัก และขาดโอกาสในการเข้าถึงการอบรมอย่างเป็นทางการ ซึ่งปัจจัยเหล่านี้ช่วยอธิบายผลการวิจัยในการศึกษาเชิงปริมาณ
สรุป: ร้านชำในเขตเมืองยังคงเป็นสถานที่ขายผลิตภัณฑ์สุขภาพที่สำคัญ แต่ยังมีความเสี่ยงอันเนื่องมาจากการไม่ปฏิบัติตามกฎระเบียบและระดับความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพของผู้ประกอบการ การเสริมสร้างโปรแกรมการอบรมที่จำเพาะเจาะจง การพัฒนาคู่มือแนะนำด้านกฎระเบียบที่ชัดเจนสำหรับผู้ประกอบการร้านชำ และการขยายผลโครงการ G-RDU และ G-SHP จะช่วยยกระดับความปลอดภัยของผู้บริโภคและส่งเสริมการขายปลีกผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ปลอดภัยอย่างยั่งยืน

คำสำคัญ: ร้านชำ, การใช้ยาอย่างสมเหตุสมผล, ความรอบรู้ด้านผลิตภัณฑ์สุขภาพ, การคุ้มครองผู้บริโภค, กรุงเทพมหานคร

Abstract

Objectives: To examine the prevalence of unsafe pharmaceutical and health products in the grocery stores in Phasi Charoen and Bang Khun Thian districts, Bangkok Metropolitan Area, and to assess health product literacy among grocery store operators.
Methods: A cross-sectional study with a nested qualitative component was conducted. Quantitative data were collected from 115 grocery stores using structured inspections and standardized assessment tools, namely the Grocery Store–Rational Drug Use (G-RDU) and Grocery Store–Safety Health Products (G-SHP) instruments. In-depth interviews were conducted with 10 grocery store operators to contextualize quantitative findings.
Results: Of the 115 grocery stores surveyed, 36 (31.3%) sold medicines, of which 25 stores (21.7% of all stores) sold medicines beyond household remedies. Based on risk classification criteria, 80.87% of stores were classified as low-risk, 4.35% as moderate-risk stores, and 14.78% as high-risk stores. Overall, 48 stores (41.7%) met G-RDU or G-SHP quality standards. The mean health product literacy score among operators was 76.99 ± 15.45 (out of 115), with 46.1% achieving scores ≥90. Literacy scores were highest in the “understanding” domain and lowest in “information sharing.” Operators from the high-risk stores demonstrated significantly lower literacy scores compared with those from low-risk stores. Qualitative findings revealed operators’ uncertainty regarding legal classifications of health products, reliance on customer demand, and limited access to formal training, which helped explain observed quantitative patterns.
Conclusion: Urban grocery stores remain an important access point for health products but pose potential risks due to gaps in regulatory compliance and operator health product literacy. Strengthening targeted training programs, developing clear regulatory guidance manuals for grocery store operators, and expanding G-RDU and G-SHP initiatives may enhance consumer safety and promote more sustainable retail practices.

Keywords: grocery stores, rational drug use, health product literacy, consumer protection, Bangkok