มาตรฐานตัวชี้วัดทางเคมีและชีวภาพในกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อ: การประยุกต์ใช้เพื่อส่งเสริมความปลอดภัยด้านอาชีวอนามัยและสภาพแวดล้อมในการปฏิบัติงานภายในโรงพยาบาล

บทคัดย่อ

ความปลอดภัยของผู้ป่วยและบุคลากรภายในหน่วยจ่ายกลาง ซึ่งเป็นหน่วยงานให้บริการด้านการทำให้ปราศจากเชื้อ มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อระบบบริการสุขภาพ โดยเฉพาะการตรวจสอบและประเมินประสิทธิภาพของกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อด้วยตัวชี้วัดทางเคมีและตัวชี้วัดทางชีวภาพ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการรับรองคุณภาพกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อและลดความเสี่ยงต่อการเกิดการติดเชื้อภายในโรงพยาบาล การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวน วิเคราะห์ และสังเคราะห์มาตรฐานสากลที่เกี่ยวข้องกับการใช้ตัวชี้วัดทางเคมีและตัวชี้วัดทางชีวภาพในกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อ และประเมินผลกระทบต่อคุณภาพการทำให้ปราศจากเชื้อ ความปลอดภัยของผู้ป่วย และอาชีวอนามัยของบุคลากรภายในหน่วยจ่ายกลางในบริบทของประเทศไทย
ผลการทบทวนพบว่า การใช้ตัวชี้วัดทางเคมีตามมาตรฐาน ISO 11140-1 รวมถึงการทดสอบ Bowie-Dick ตามมาตรฐาน ISO 11140-4 และ ISO 11140-5 มีบทบาทสำคัญในการตรวจสอบการกำจัดอากาศภายในช่องอบและการกระจายตัวของไอน้ำภายในเครื่องทำให้ปราศจากเชื้อด้วยไอน้ำระบบสุญญากาศ ซึ่งเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของความสมบูรณ์ในการทำให้ปราศจากเชื้อ ขณะเดียวกัน ตัวชี้วัดทางชีวภาพตามมาตรฐาน ISO 11138 series ช่วยยืนยันประสิทธิภาพทางจุลชีววิทยาผ่านค่า D-value และ Z-value ทำให้การประเมินรอบการทำให้ปราศจากเชื้อมีความแม่นยำและน่าเชื่อถือมากยิ่งขึ้น
การใช้ตัวชี้วัดทางเคมีและตัวชี้วัดทางชีวภาพอย่างถูกต้องยังช่วยลดความเสี่ยงต่อบุคลากรภายในหน่วยจ่ายกลาง โดยลดการทำซ้ำของรอบการทำให้ปราศจากเชื้อและลดโอกาสสัมผัสอุปกรณ์ที่ปนเปื้อน ซึ่งส่งเสริมระบบความปลอดภัยด้านอาชีวอนามัย อย่างไรก็ตาม สถานพยาบาลในประเทศไทยยังมีข้อจำกัด ได้แก่ ความไม่สม่ำเสมอในการทดสอบ การใช้ตัวชี้วัดระดับสูงอย่างจำกัด และความจำเป็นในการพัฒนาทักษะของบุคลากรด้านการอ่านและแปลผลตัวชี้วัด ข้อจำกัดดังกล่าวส่งผลต่อคุณภาพของกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อและความปลอดภัยโดยรวมของระบบบริการสุขภาพ
สรุปได้ว่า การใช้ตัวชี้วัดทางเคมีและตัวชี้วัดทางชีวภาพตามมาตรฐานสากลเป็นองค์ประกอบสำคัญของกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อที่มีคุณภาพ ประสิทธิภาพ และความปลอดภัย ทั้งในด้านการป้องกันการติดเชื้อของผู้ป่วยและการลดความเสี่ยงทางอาชีวอนามัยของบุคลากรหน่วยจ่ายกลาง การศึกษานี้เสนอกรอบแนวทางสำหรับการประยุกต์ใช้ตัวชี้วัดให้เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย เพื่อยกระดับคุณภาพและมาตรฐานของกระบวนการทำให้ปราศจากเชื้อ และสร้างความปลอดภัยที่ยั่งยืนในระบบบริการสุขภาพ

คำสำคัญ: ตัวชี้วัดทางเคมี, ตัวชี้วัดทางชีวภาพ, การทดสอบ Bowie-Dick, ความปลอดภัยในสถานพยาบาล, การควบคุมคุณภาพ

Abstract

Ensuring the safety of patients and personnel in the Central Sterile Supply Department (CSSD) is a critical component of healthcare quality and infection prevention systems. Central to this safety assurance is the accurate monitoring and evaluation of sterilization processes through Chemical Indicators (CIs) and Biological Indicators (BIs). These indicators serve as essential mechanisms for verifying sterilization efficacy and reducing the risk of healthcare-associated infections. A comprehensive review of relevant international standards is therefore necessary to guide appropriate application within the context of Thai healthcare facilities.
This study conducted a structured review, analysis, and synthesis of international standards related to the use of CIs and BIs in sterilization processes. The aim was to examine their role in ensuring sterilization quality, patient safety, and occupational health protection for CSSD personnel, particularly within the Thai healthcare context. The review demonstrates that CIs as defined in ISO 11140-1, together with Bowie-Dick testing under ISO 11140-4 and ISO 11140-5, play a critical role in verifying air removal and steam penetration in pre-vacuum sterilization systems, which are fundamental conditions for effective sterilization. Concurrently, BIs under the ISO 11138 series provide microbiological confirmation through D-values and Z-values, enhancing the precision and reliability of sterilization cycle validation.
Appropriate use of CIs and BIs also contributes significantly to occupational safety by reducing unnecessary reprocessing and minimizing personnel exposure to contaminated instruments, thereby strengthening CSSD occupational health and safety measures. However, a comparative analysis indicates several challenges in Thai healthcare facilities, including inconsistent testing practices, limited availability and use of advanced indicator types, and gaps in personnel competency for interpreting indicator results. These limitations affect both the quality of sterilization processes and overall safety in healthcare service delivery.
The application of CIs and BIs in accordance with international standards is fundamental to ensuring effective and safe sterilization systems that protect both patients from infection risks and CSSD personnel from occupational hazards. This review provides a framework for the contextualized adoption of appropriate indicator systems in Thailand, supporting improvements in sterilization quality and promoting sustainable safety across healthcare settings.

Keywords: Chemical Indicators, Biological Indicators, Bowie-Dick Test, Healthcare Safety, Quality Control

ดร.วิทยา ชาญชัย – Dr. Withaya Chanchai. 2568 (2025). Standards for Chemical and Biological Indicators in Sterilization Processes: Enhancing Occupational Health, Safety, and the Work Environment in Hospitals. บทความ (Paper).  วิทยาศาสตร์สุขภาพ|Health Science. แพทยศาสตร์ ภาควิชาสาธารณสุขศาสตร์ (Medicine, Department of Public Health Science). วิทยาศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย – Bachelor of Science Program in Occupational Health and Safety. วท.บ. (สาขาวิชาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย) – B.Sc. (Occupational Health and Safety). Bangkok, Siam University